TERMIN OTWARCIA – 10.10.2026
Puszczaństwo, to polska nazwa i odmiana ruchu intelektualno-wychowawczego opartego na przyrodzie, kulturach tubylczych, ekologii, a także szerokie zjawisko społeczne związane z naturą ( lasem, górami, morzem,…). Z niego m.in. wywodzi się najlepsza część skautingu i harcerstwa, biwakowanie i przebywanie na łonie przyrody, czerpanie z mądrości przodków i kultur tubylczych oraz świata przyrody. Celem tego systemu jest wychowanie w symbiozie z przyrodą i odpowiedzialności za otaczające nas środowisko. Właśnie wyraźny element wychowawczy i edukacyjny jest wyróżnikiem puszczaństwa. Na świecie jednym z prekursorów tego naturalistycznego kierunku był Ernest Thomson Seton na początku XX w. pod nazwą „woodctraft”. W Polsce impulsem do powstania polskiej odmiany tego ruchu było m.in. wydanie w 1920 roku książki Marii Rodziewiczówny – Lato Leśnych Ludzi. Samo słowo „puszczaństwo” wprowadził do harcerstwa ( i nie tylko) propagator kultury leśnej – Adam Chętnik i ewidentnie jest ono związane z kurpiowskimi tradycjami puszczańskimi. Pierwotnie stosowane na Kurpiach przeniknęło w latach 30-tych do harcerskiego nazewnictwa zastępując słownictwo amerykańskie (m.in. „indianizm”, „metoda indiańska”,..). Zatem, choć jest to praktyczne nieznane – puszczaństwo jest w istocie oparte o polskie tradycje leśne, kurpiowskie. A polskimi „ojcami” tego ruchu oprócz Marii Rodziewiczówny – autorki Lata Leśnych Ludzi – jest Adam Chętnik i Kurpie. Puszczaństwo praktycznie zdominowało przedwojenne harcerstwo. Wszelkie zwyczaje puszczaństwa były zwyczajowo owiane tajemnicą, informacje przenoszone były przekazem ustnym – dlatego tak mało zachowało się na ten temat tekstów pisanych. Noszenie puszczańskiego, nadawanego przez wybitnych wodzów miana było równoznaczne z wysokim prestiżem i świadectwem głębokiej łączności z naturą. Wypracowano styl pracy, zasady, powstała polska rodzina puszczańska. Oczywiście ten ruch nie dotyczy tylko harcerstwa. Jednak warto zauważyć, że w ruchu harcerskim był on wyraźnie wyeksponowany i metodycznie dopracowany. Puszczanami byli wybitni działacze społeczni, naukowcy, politycy, uczeni, wojskowi oraz zwykli mieszkańcy miast i wsi. II wojna światowa i następujący po niej system komunistyczny zniszczyły ten Ruch w obrębie harcerstwa. Ale mimo to był on powszechny w społeczeństwie do lat 90-tych zeszłego stulecia i objawiał się ciągłą (bez względu na porę roku i warunki) aktywnością Polaków na świeżym powietrzu. Powstało na ten temat wiele wydawnictw, filmów i audycji. Mieliśmy swój, narodowy i powszechnie uprawiany „frilufstliv”. Po transformacji lat 90-tych niestety uległo to drastycznym, niekorzystnym zmianom. Obecnie aktywność zewnętrzna w naturze na świeżym powietrzu Polaków znacznie spadła. Działania puszczańskie w harcerstwie są marginalnie, a często zupełnie nie rozumiane i przeinaczane. Wykorzystywane są czasami cząstkowo i sprowadzone do „techniki harcerskiej” znacznie zaniżają możliwości oddziaływana i wychowania. Jest to ogromna strata szczególnie dla wychowania młodych ludzi.
W Polsce tylko kilka małych środowisk harcerskich stosuje na co dzień puszczańskie zasady w swojej ścieżce wychowawczej. Ale raczej nie są to polskie, a amerykańskie wzory pochodzące z przedwojennego woodctraftu. Powszechne jest też wykorzystywanie określenia „puszczaństwo” do oznaczania innych niż pierwowzór znaczeń. Warto zdawać sobie sprawę, że puszczaństwo, to doskonały, kompletny i nasz-polski system wychowawczy, oparty o nasze dziedzictwo kulturowe, dlatego ważne jest jego upowszechnianie zamiast wprowadzania obcych nam kulturowo propozycji. Elementy puszczaństwa znajdziemy m.in. w takich dziedzinach jak: Szkoła Waldorfska, Montessori, edukacja ekologiczna, ekologia głęboka, leśne przedszkola, buschctraft czy survival, skandynawskim frilufstlive, edukacja ekologiczna, ekologia głęboka i innych. Jednocześnie rozwija się oddolnie ruch przyrodniczych edukatorów przyrody, który jest współczesnym puszczaństwem. Warto zatem upowszechnić historyczną wiedzę na ten temat aby wspierać współczesne kierunki. Oczywistym jest też fakt, że w ostatnich kilkudziesięciu latach zupełnie zmieniły się realia ekologiczne i w tej chwili największą potrzebą jest takie wychowanie i edukacja, które będą skutkowały realną ochroną resztek istniejącej dzikiej przyrody.
Misją Republiki Ściborskiej i powstającego muzeum jest próba powrotu do modelu w którym harcerstwo i proekologiczne ruchy pełnią wymierną służbę w dziedzinie ochrony środowiska i związanego z tym zdrowia Polaków. Ważne jest w dobie szalonego rozwoju chorób cywilizacyjnych i uzależnień (m.in. internetowych) przenoszenie wszelkiej aktywność na łono przyrody.
Ruch ekologiczny w Polsce ma swój początek w okresie międzywojennym. Ostatni bardzo aktywny okres, to lata 90-te, kiedy nastąpił dynamiczny rozwój wszelkich inicjatyw ekologicznych w Polsce. Istnieje olbrzymia potrzeba ciągłego edukowania społeczeństwa o celowości istnienia i rozwoju ochrony środowiska w Polsce. Mamy jako naród olbrzymie zaległości w powszechnej edukacji ekologicznej i związanej z nią – zdrowotnej. W muzeum m.in. chcemy pokazać ewaluację kulturowego i przyrodniczego zjawiska ruchu ekologicznego na przykładzie wybranych osób i organizacji aby ich trud i wypracowane metody nie zostały zapomniane i mogły być wykorzystane.
Idea W dobie tak wielkiego zniszczenia środowiska naturalnego, odcięcia od przyrody, przeniesienia aktywności (szczególnie ludzi młodych) do internetu – POWRÓT DO ZASAD PUSZCZAŃSKICH i EKOLOGICZNYCH WYDAJE SIĘ NIEZWYKLE WAŻNY I SENSOWNY. W Polsce ta potrzeba jest szczególnie istotna. Doskonałym drogowskazem dla nas może być Skandynawia i obowiązujące tam prawo „Allemansrätten” (w Norwegii– Allemannsretten, Szwecji – Allemansrätten i Finlandii Jokamiehenoikeus) –mówiące, że każdy człowiek ma prawo do kontaktu z naturą (Friluftsliv). Wynika ono z przekonania, że człowiek jest integralną częścią przyrody, zaś cywilizacja ma z nią współistnieć, a nie rywalizować. Tą zasadę Skandynawowie dosłownie „wysysają z mlekiem matki”. Jest ona powszechnie wyczuwalna, zauważalna i stosowana. To takie „skandynawskie puszczaństwo”. To coś czego nam – Polakom bardzo brakuje. Niestety brak systemowej edukacji powszechnej nastawionej na przyrodę, ekologię powoduje wręcz katastrofalne skutki. W naszym kraju powszechne są zjawiska odwrotne: lęk przed lasem, jesteśmy na łonie przyrody – brudasami, łatwą ręką wycina się drzewa w olbrzymiej ilości (szczególnie stare), zanikło w ogóle tworzenie nowych form przyrody (np. w województwie warmińsko-mazurskim od 20 lat nie powstał ani jeden nowy pomnik przyrody – i tak jest wszędzie!), nie powstają nowe parki narodowe, rezerwaty,… Zanikły szkolne biwaki i wycieczki. Ta tendencja dotyczy też harcerstwa. Do wielkiej rzadkości należy już organizowanie samodzielnych obozów drużyn. Obserwacje ostatnich lat wskazują, że mamy braki elementarne w kontekście korzystania z dóbr przyrody. Harcerstwo, które powinno mieć prym w ochronie przyrody, co wynika z Prawa Harcerskiego – niestety takie nie jest. Tylko w ciągu ostatnich lat byłem świadkiem m.in. kąpania się w rzece (z użyciem detergentów) całego harcerskiego zgrupowania (180 osób!), wylewania do potoku 100% ścieków na stanicy w Bieszczadach (przy obsadzie 600 osób). Te akurat tragiczne obserwacje dotyczą 2 największych organizacji harcerskich. Powszechne jest, że po obozach harcerskich zalegają śmieci (przez ostatnie 10 lat zwizytowałem kilkadziesiąt miejsc obozowych i nie znalazłem ani jednego wolnego od śmieci….), pozostaje też mnóstwo drzew (głównie brzóz) z obdartymi z kory pniami. Jedną z najgorszych istniejących zasad jest ustanowiony (wspólnie przez organizacje harcerskie i Sanepid!) przepis, że na obozach można ścieki wlewać (z latryn, umywalni, etc…) do ziemi już 15 metrów od brzegów rzek i jezior. To w istocie oznacza, że większość ścieków z harcerskich obozów trafia do wody. To tragiczny bilans…. Prowadzący do prostej konkluzji, że zamiast realizować zawartą w prawie harcerskim zasadę: „Harcerz miłuje przyrodę i stara się ją poznać” – harcerze wręcz metodycznie tą przyrodę niszczą. To smutne, bo raczej harcerze powinni być wzorem dla społeczeństwa pod względem dbałości o naturalne otoczenie. W całym społeczeństwie jest z tym olbrzymi problem. Na Mazurach widzimy to stale, a po każdym sezonie wakacyjnym lasy, biwakowiska, woda w jeziorach są pełne śmieci i zanieczyszczeń. Czas jest zatem niezwykle ważny aby powrócić do prawdziwie puszczańskich zasad. Skoro mamy tak doskonałe już wypracowane metody i idee, to przywróćmy je. Czasu jest niestety niewiele. Wszystkie ośrodki naukowe alarmują, że zanieczyszczenie globalne jest tak duże, że mamy ostatnie 10 lat aby coś zmienić. Na świecie mnóstwo organizacji, a także niezrzeszonych młodych ludzi podejmuje szereg prób aby sytuację naprawiać. Czas zatem na to aby wprowadzać NOWE ZASADY, ELEMENTARNĄ EDUKACJAĘ I ZASZCZEPIANIE WŁAŚCIWYCH NAWYKÓW.
Oczywisty jest też fakt, że świat ewaluuje i zasady opracowane w latach 20-tych zeszłego stulecia trzeba weryfikować i dostrajać do współczesnych realiów. Gdy powstawał (od 1920 roku) w Polsce Ruch Puszczański nie znano jeszcze w takim jak dzisiaj znaczeniu określenia „ekologia”. Idea stworzenia harcerskiej osady edukacyjnej (Republiki Ściborskiej) na cel właśnie takiej służby. Temu ma służyć Muzeum Ruchu Puszczańskiego.
Czym jest Republika Ściborska. To puszczańskie państwo, osada edukacyjna i ekologiczna, zespół muzeów, … Jest to społeczne centrum edukacji ekologicznej i puszczańskiej. To swoisty zbiór zasad. Jedyne takie miejsce w kraju. Pod względem harcerskim nawiązuje do przedwojennych harcerskich idei: Rzeczpospolitej Podhalańskiej, szkół instruktorskich integralnie połączonych z wzorcowymi gospodarstwami rolnymi, pomyśle stworzenia harcerskiej osady w Argentynie i innych podobnych działań i miejsc. Jest to realizacja harcerskiej służby w dorosłym życiu. Cały teren jest wolny od alkoholu, tytoniu, wulgarnego słownictwa, wegetariański i ekologiczny (permakultura, rolnictwo ekologiczne, minimalizacja odpadów, renaturalizacja terenu, powiększanie powierzchni leśnej, rodzinne schronisko dla zwierząt, łąki kwietne, itd…). Obszar zajmuje 30 ha i znajdują się tu 3 gospodarstwa wiejskie. Mamy własne lasy, stawy. Powstało tu przedsiębiorstwo społeczne (obecnie 7 pracowników). W tym roku rozpoczęliśmy realizację projektu „pijalnia ziół” z wieloma edukacyjnymi ogrodami zielarskimi. Aktualnie znajdują się tu muzea: Polarne, Marii Rodziewiczówny (pierwsza część Muzeum Ruchu Puszczańskiego), Indiańskie, Rodziny Koźliczaków i Marusów (dotyczące tradycji puszczańskiej Kurpiów – jako polskiego głównego kulturowego nurtu tradycji leśnej), Skansen Chat Traperskich (4 gotowe obiekty, w tym Chata Ernesta Thomsona Setona – jako część Muzeum Ruchu Puszczańskiego). Znajduje się tu siedziba założonego w 1986 roku Stowarzyszenia Harcerski Ruch Ochrony Środowiska im. św. Franciszka z Asyżu (HROŚ).
Czym jest HROŚ (Stowarzyszenie Harcerski Ruch Ochrony Środowiska im. Św. Franciszka z Asyżu)? To najstarsza (po ZHP i SHP Zawisza) organizacja harcerska w Polsce. Powstała w 1986 roku. Stworzył ją i prowadzi od 40 lat społecznie Dariusz Morsztyn Biegnący Wilk – uznając to za zaszczyt i harcerską służbę. Organizacja nawiązuje do przedwojennego nurtu puszczańskiego ale wzmocnionego o współczesne zasady ekologiczne. Ma za sobą ogromny dorobek. Ostatnie lata działalności koncentrują się wokół idei Republiki Ściborskiej i działań społecznych na Mazurach (ekologia, edukacja, ratowanie dziedzictwa kulturowego).
Działania poprzedzające tworzenie Muzeum Ruchu Puszczańskiego (część).
– Utworzenie: Muzeum Marii Rodziewiczówny i Lata Leśnych Ludzi (pierwsza część Muzeum Ruchu Puszczańskiego dotycząca powstaniu puszczaństwa w Polsce)
– budowa chaty Ernesta Thomsona Setona (jako nawiązanie do tradycji woodctraft)
– Muzeum Indiańskie i Polarne (nawiązanie do wpływu kultur tubylczych na tworzenie metodyki woodctraft)- nieprzerwanie prowadzenie badań naukowych od 30 lat (gromadzenie informacji i eksponatów)
– stworzenie przedsiębiorstwa społecznego specjalizującego się w tradycyjnym budownictwie i zielarstwie (to te przedsiębiorstwo fizycznie buduje Muzeum)
– prowadzenie przez 5 lat Akcji Dzikie Mazury ( w tym doprowadzenie do powstania porozumienia środowisk puszczańskich)
– współpraca z Instytutem Setona w USA
– zasadzenie na terenie Republiki Ściborskiej 80 000 drzew
– stałe prowadzenie wielu działań ekologicznych.
AKTUALNE DZIAŁANIA
Muzeum jest w końcowej fazie budowy. Zakończył się etap budowy ścian bocznych i dachu. Teraz pracujemy nad wyposażeniem wnętrza. Budujemy bardzo trudną, starą techniką (budowa muru z kamienia łupanego, wszystkie łączenia drewniane przy pomocy czopów i drewnianych gwoździ, etc.). Chcemy utrzymać historyczność XVIII wiecznego budynku i konsekwencję kulturową. Muzeum powstanie w pozostałości po dawnym (zachowały się tylko fragmenty ścian bocznych) XVIII-wiecznym budynku gospodarczym (stajnia). Obiekt jest odbudowywany w sposób tradycyjny z zachowaniem miejscowego stylu i wyróżników architektonicznych. Zatem uzupełniamy mury i murujemy z użyciem łupanego kamienia polnego, powstają specjalne kulturowe ozdobniki, zdobienia ceglane, etc.. Koszt budowy i adaptacji szacowany jest na ponad 800 000 zł. Finansowany jest ze środków prywatnych – dlatego te koszty są tak niskie. Niestety Harcerski Ruch Ochrony Środowiska im. św. Franciszka z Asyżu nie jest na liście organizacji mających patronat Prezydenta RP i nie ma możliwości korzystania z funduszu (ROHiS) na rzecz harcerskich organizacji. Wieloletnie zabiegi aby uzyskać rekomendacje tych organizacji nie powiodły się – organizacje odmówiły ich wydania chcąc większą pulę zachować dla siebie. Z tego powodu budowa, choć trwa, to ma wolniejsze tempo i opiera się na determinacji inicjatorów.
OGÓLA KONCEPCJA FUNKCJONOWANIA MUZEUM RUCHU PUSZCZAŃSKIEGO Będzie to żywy obiekt edukacyjny o powierzchnia: ok. 300 m2(część zasadnicza w budynku). Muzeum będzie zajmować całą pierwszą kondygnację, a parter będzie nawiązywał do puszczańskiego stylu (galera rzeźby naturalnej, pijalnia ziół, miejsce spotkań i warsztatów).
PLANOWANY TERMIN OTWARCIA – 10.10.2026.
PLANOWANE DZIAŁY:
HISTORYCZNY : – powstania ruchu skautowego i puszczańskiego na świecie,
– rozwój ruchu ekologicznego w świecie, Europie i Polsce – woodctraft: Ernest Thomson Seton, woodctraft na świecie (Czechy, Anglia- m.in. John Hargrave „Biały Lis”), Niemcy,…), – Ruch Puszczański w Polsce – początki: ogólny rys powstania harcerstwa w Polsce Lato Leśnych Ludzi, Wolne Harcerstwo, Szkoła Wigierska (+ Batalion Harcerski Wigry), Polska Rodzina Puszczańska, puszczaństwo po 1945 roku: M.in. Wigierczycy, Krąg Instruktorski Wigry, HROŚ ZHP i ZHR, Lech Lesiewicz, Tadeusz Wyrwalski, Milan Klimanek,.. Prekursorzy edukacji przyrodniczej w Polsce: Wojciech Bogumił Jastrzębski. – harcerskie osady i szkoły m.in.: Rzeczpospolita Podhalańska, szkoły instruktorskie, osada harcerska w Argentynie, – ruchy i organizacje, osoby mający wpływ na puszczaństwo: Związek Puszczański na Kurpiach, SatOkh, Jacek Pałkiewicz, Adam Chętnik, inni.
EDUKACYJNY: – osoby kształtujące stosunek do przyrody m.in.: pisarze (polscy i zagraniczni), naukowcy, dziennikarze – m.in. prof. Władysław Szafer, prof. Henryk Skolimowski, prof. Jan Jerzy Karpiński, prof. Stefan Kozłowski, prof. Andrzej Strumiłło, prof. Simona Kossak, Lech Wilczek, prof. Roman Trześniowski , Janusz Korbel, Tytus Karpowicz, Dorota i Michał Sumińscy, Władysław Ślesicki, Bolesław Mrówczyński, Maria Kann, Arne Naess, , …. – literatura puszczańska: historyczne opracowania dot. woodctraftu, dzieła Setona, woodctraft na świecie, polska literatura przedwojenna, powojenna i współczesna
– współczesne harcerskie organizacje i środowiska puszczańskie w Polsce (Krąg Czarnego Dębu, HROŚ, Morąg, , inne) – organizacje i czasopisma ekologiczne w Polsce: Pracownia Na Rzecz Wszystkich Istot, Zielone Brygady, Dzikie Życie –Pokrewne ruchy społeczne: frilufstliv, survival, buschctraft, szkoła waldorfska, leśne przedszkola,… – dobre zwyczaje obozownictwa (makiety obozu, urządzeń obozowych)- zdobnictwo i styl puszczański – kolekcja narzędzi i wyposażenia pierwotnego (czyli to, co niezbędne jest na biwaku): nóż, siekiera, menażka, czajnik, plecak, buty,…
KULTUROWY – elementy polskiej kultury leśnej, m.in. tradycje polskie: Kurpie, Lasowiacy i Borowiacy, bartnictwo, wybrani działacze związani z kulturą leśną (m.in. Adam Chętnik).
– zagraniczne kultury tubylcze mające wpływ na rozwój puszczaństwa i woodctraftu: kultura Indian Am. Pn. (przeniesienie aktualnego muzeum jako tło do ekspozycji woodctrft),
III. PRZYRODNICZE: – ekspozycja śladów zwierząt (pióra, poroża, odchody, wyplówki, odciski łap,…) do nauki identyfikacji
– zagrożenia ekologiczne i zasady właściwego korzystania z zasobów przyrody – dobre praktyki ekologiczne.
DO MUZEUM POSZUKUJEMY WSZELKICH MATERIAŁÓW (plakaty, książki, zdjęcia, wyposażenie skautowe, harcerskie, pamiątki osobiste,..) I INFORMACJI ZWIAZANYCH Z W/W DZIAŁAMI MUZEUM.
Szczególnie poszukujemy:
– pamiątek, eksponatów, zdjęć związanych z w/w osobami i organizacjami,
– wszelkich pamiątek związanych z obozami na Wigrach (1926-1939), pocztówki i zdjęcia z Zatoką Harcerską na Wigrach, Batalionu Harcerskiego Wigry,
-przedwojennych i tuz powojennych elementów wyposażenia harcerskiego (zdjęcia, stroje osobiste, sprzęt biwakowy, busole, sprzęt do jedzenia ( kociołki, menażki,.), notatki, książki, ozdoby obozowe,)
– eksponaty do kolekcji pierwotnych narzędzi i wyposażenia (nóż-finka, scyzoryk harcerski, siekiera, menażka, czajnik, plecak, buty,…)
– lornetka Zeiss sprzed 1911 roku (prosta do ekspozycji związanej z Marią Rodziewiczówną)
– książki i artykuły harcerskie sprzed 1939 roku
– książki i artykuły przyrodnicze sprzed 1939 roku i powojenne.
Mile widziana jest też pomoc przy zbieraniu funduszy na budowę (m.in. sprzedaż cegiełek), promocji działań, fizycznej pomocy przy budowie i tworzeniu ekspozycji. KAŻDA ZŁOTÓWKA POZOSTAWIONA W REPUBLICE ŚCIBORSKIEJ (organizacja tu obozów, biwaków, szkoleń,… zakup naszych wyrobów, cegiełek na budowę, etc.) WSPIERA BUDOWĘ MUZEUM. Konto na które można wpłacać dotacje na muzeum:
23 9339 0006 0040 0400 0794 0001
CAŁA INICJATYWA BUDOWY JEST SPOŁECZNA, EDUKACYJNA, NIE NASTAWIONA NA ZYSK. Koszt budowy finansowany jest prywatnie przez właścicieli Republiki Ściborskiej – to nasza służba harcerska.
ZA WSZELKĄ POMOC DZIĘKUJEMY.
Dariusz Morsztyn Biegnący Wilk
604 29 29 97, biegnący-wilk@post.pl